Ware noord wijst naar de geografische Noordpool, rasternoord volgt de verticale rasterlijnen van je kaart en magnetische noord is de richting waarin je kompasnaald wijst. Deze drie noorden vallen zelden samen, dus controleer altijd welk noord een koers of peiling gebruikt.
De drie noorden naast elkaar
| Noord | Wat is het? | Waar zie je het? |
|---|---|---|
| Ware (geografische) noord | Richting naar de geografische Noordpool, langs een meridiaan | Sterrenhemel, kaarten met een graadnet, gps-bestanden |
| Rasternoord | Richting van de verticale lijnen van het kaartraster (bijvoorbeeld UTM/MGRS) | Rasterlijnen op topografische kaarten |
| Magnetische noord | Richting die de kompasnaald aangeeft, volgens het aardmagnetisch veld | Je kompas |
Een kaart is een plat beeld van een gebogen aarde. Door die projectie lopen de rasterlijnen op de meeste plaatsen niet precies langs de meridianen. En het magnetisch veld volgt weer zijn eigen ligging. Zo ontstaan drie richtingen met kleine verschillen.
De drie hoeken tussen die noorden
- Declinatie (ware noord naar magnetische noord): hangt af van plaats en jaar en verandert langzaam.
- Convergentie (ware noord naar rasternoord): hangt af van de kaartprojectie en van hoe ver je van de centrale meridiaan van de zone bent. Op die meridiaan is ze nul en naar de zonerand groeit ze tot enkele graden.
- Raster-magnetische hoek (rasternoord naar magnetische noord): de hoek die je echt nodig hebt als je een koers van de rasterkaart naar je kompas omzet. Ze is het verschil tussen declinatie en convergentie.
Veel topografische kaarten tonen deze hoeken in een diagram in de kaartrand: drie pijlen met de waarden, het jaar en vaak de jaarlijkse verandering. Lees dat diagram, want de tekening is meestal sterk overdreven en niet op schaal.
Rekenregels
Reken oost positief en west negatief. Voor de omzetting van rasterkoers naar kompaskoers geldt:
- Ligt magnetische noord oostelijk van rasternoord, trek de raster-magnetische hoek af van de rasterkoers.
- Ligt magnetische noord westelijk van rasternoord, tel de hoek erbij op.
- Van kompaskoers naar rasterkoers werk je precies andersom.
Een geheugensteun: bij oostelijke afwijking wordt het getal van kaart naar kompas kleiner, bij westelijke groter.
Fictief rekenvoorbeeld
Stel dat het kaartdiagram aangeeft: declinatie 3° oost en convergentie 1° oost. De raster-magnetische hoek is dan 3° − 1° = 2° oost. Je wilt een rasterkoers van 100° lopen. Kompaskoers = 100° − 2° = 98°. Omgekeerd: lees je op het kompas 98°, dan is de rasterkoers 100°. Het voorbeeld is verzonnen; gebruik altijd de waarden van je eigen kaart en je eigen jaar.
Hoeveel maakt het uit?
Een hoekfout van 2° geeft ongeveer 35 m zijwaartse afwijking na 1 km, bij 3° ruim 50 m. Bij korte stukken met zichtbare herkenningspunten merk je dat nauwelijks. Bij lange legs in bos, mist of nacht kan het je langs je doel voeren. Bovendien is een gewoon kompas niet op een graad nauwkeurig af te lezen, dus de kleinste hoeken verdwijnen daarin.
Veelgemaakte fouten
- Ware en magnetische noord verwarren: een koers uit een gps-app of uit een online hulpmiddel is vaak ten opzichte van ware noord. Controleer de instelling.
- Het verkeerde teken gebruiken: oost en west omdraaien verdubbelt de fout in plaats van haar te verwijderen.
- Een oude kaartrand blind vertrouwen: de declinatie verandert; werk de waarde bij voor het jaar van je tocht.
- Storing aanzien voor declinatie: staal, voertuigen en stroomkabels geven een lokale afwijking die je niet met een vaste hoek corrigeert.
Waar kom je welk noord tegen?
Een gps-bestand of een graadnet gebruikt ware noord, een raster zoals MGRS rasternoord en je kompas magnetische noord. Vraag bij elke doorgegeven peiling of koers dus kort: ten opzichte van welk noord? Een meldingsformat, een routebeschrijving of een app die alleen "noord" zegt, is dan onvolledig. Spreek in een team af welk noord je gebruikt en noteer het bij elke koers, bijvoorbeeld als "RN", "WN" of "MN". Zo voorkom je misverstanden tussen mensen die elk een ander hulpmiddel gebruiken.
In MilMap
MilMap toont MGRS-coördinaten en de magnetische declinatie voor je locatie, zodat je een rasterkoers makkelijker naar je kompas vertaalt. Gebruik het als hulpmiddel naast een fysiek kompas en controleer onderweg met herkenningspunten.