Voor kaartwerk kies je meestal een liniaalkompas (baseplate); voor nauwkeurig peilen een spiegel- of prismakompas, en voor snel een richting aanhouden een duim- of polskompas. De telefoon is een handige aanvulling, maar geen vervanging van een fysiek kompas.
Overzicht van de gangbare typen
| Type | Sterk in | Let op |
|---|---|---|
| Liniaalkompas (baseplate) | Samen met een papieren kaart: koers afnemen en uitzetten | Peilen op afstand kan alleen bij benadering |
| Spiegelkompas | Nauwkeurig peilen van een herkenningspunt | Iets zwaarder en duurder dan een eenvoudig model |
| Prismakompas | Peilen en aflezen in één blik | Meer onderdelen, een kleine leercurve |
| Duimkompas | Kaart oriënteren tijdens het lopen, bijvoorbeeld bij oriëntatieloop | Minder geschikt om koersen te meten |
| Polskompas | Globale richting snel controleren | Klein en minder nauwkeurig af te lezen |
| Telefoonkompas | Altijd bij de hand, gekoppeld aan een kaart-app | Gevoelig voor storing en afhankelijk van batterij |
Liniaalkompas: de standaard voor kaartwerk
Het liniaalkompas heeft een doorzichtige plaat met een draaibare ring (limbus) en een magneetnaald in een vloeistofkapsel. Je legt de lange rand op de kaart, draait de ring en leest de koers af. Veel modellen hebben een schaalliniaal voor veelgebruikte kaartschalen, een vergrootglas en een lusgat voor een koord. Voor wie één kompas wil kopen om kaart en terrein te combineren, is dit de logische eerste keuze. Het is licht, robuust en in veel prijsklassen te krijgen.
Spiegel- en prismakompas voor nauwkeurig peilen
Bij een spiegelkompas klapt een deksel met een spiegel open. Je houdt het kompas voor je en ziet in de spiegel tegelijk de ring en een kijkpunt in de verte. Dat peilen gaat daardoor rustiger en preciezer dan met een kompas op heuphoogte. Een prismakompas gebruikt een klein prisma: je kijkt over een vizierdraad en leest de schaal in hetzelfde beeld af. Beide typen zijn nuttig als je regelmatig een herkenningspunt wilt peilen, bijvoorbeeld om je positie te bepalen door achterwaarts snijden.
Duim- en polskompas
Een duimkompas zit met een bandje om je duim, zodat je de kaart kunt vasthouden terwijl je de naald in de gaten houdt. Het is ontworpen voor snel lopen met een kaart. Een polskompas draag je als horloge. Het is prima om te zien of je nog ongeveer noordwaarts loopt, maar niet bedoeld voor het afnemen van nauwkeurige koersen.
Kompas op je telefoon
Een telefoon meet het aardmagnetisch veld met een sensor. Dat werkt meestal goed, maar metaal, magneten, een hoesje met magneetsluiting of elektronica in de buurt kunnen de meting verstoren. Daarnaast moet de sensor soms opnieuw worden gekalibreerd. Een lege batterij of een kapot scherm maakt hem onbruikbaar. Daarom nemen wie serieus buiten navigeert naast de telefoon ook een fysiek kompas mee.
Waar let je op bij het kiezen?
- Doel: kaartwerk, peilen of alleen richting aanhouden.
- Vloeistofdemping: de naald komt sneller tot rust en trilt minder.
- Declinatiecorrectie: een instelbare declinatie bespaart rekenwerk.
- Zone van de naald: de aardmagnetische inclinatie verschilt per regio. Sommige kompassen zijn voor één zone gebalanceerd, andere zijn globaal inzetbaar. Reis je ver, kijk dan of het model daarvoor geschikt is.
- Leesbaarheid: duidelijke graadverdeling, goed contrast en eventueel een lichtgevende markering.
- Schaalliniaal: controleer of de schaal bij jouw kaarten past, zoals 1:25.000 of 1:50.000.
Zorg en controle
Bewaar een kompas uit de buurt van magneten, luidsprekers en telefoonhoesjes met magneetsluiting, want die kunnen de naald omdraaien of verzwakken. Een luchtbel die groter wordt in het kapsel is een teken van slijtage of temperatuurverschil. Controleer je kompas af en toe: wijst het rode uiteinde van de naald bij een rustige plek buiten metaal naar het noorden, en klopt het met een tweede kompas? Zo niet, vervang het dan.
In MilMap
MilMap helpt bij de kaartkant van het werk: je ziet je live positie, plant routes en waypoints en toont de magnetische declinatie, zodat je een gemeten koers sneller kunt omrekenen. Je kaartregio's kun je offline opslaan. Het vervangt geen fysiek kompas in het veld; zie het als aanvulling.