Basis: het kompas

De onderdelen van een kompas

Alle onderdelen van een liniaalkompas op een rij: naald, kompasring, richtingspijl, indexstreep en meer. Met tabel van onderdeel naar functie.

Bijgewerkt: 12 november 2026

Een liniaalkompas bestaat uit een transparante grondplaat, een draaibare kompasring met graadverdeling en een magnetische naald; samen laten ze je een richting meten, instellen en volgen. Wie de onderdelen en hun functie kent, gebruikt het kompas sneller en maakt minder fouten.

Overzicht: onderdeel en functie

OnderdeelFunctie
Grondplaat (baseplate)Transparante, rechte plaat waarmee je een lijn op de kaart legt tussen twee punten.
Richtingspijl (direction of travel)Pijl op de grondplaat die in de loop- of peilrichting wijst.
Kompasring (bezel, huis)Draaibare ring met graadverdeling van 0 tot 360 waarop je een koers instelt.
IndexstreepStreepje aan de rand van het kompashuis waar je de koers aflaat.
Magnetische naaldVrij draaiende naald; het rode uiteinde wijst naar magnetisch noord.
OriëntatiepijlVaste pijl in de ring waarin je het rode uiteinde van de naald laat liggen.
OriëntatielijnenParallelle lijnen in de ring die je gelijk legt met de noord-zuidlijnen op de kaart.
SchaalverdelingLiniaal in mm of cm op de rand, of speciale schalen voor veelgebruikte kaartschalen zoals 1:25.000.
Vergrootglas en lanyardgatOm kleine kaartdetails te lezen en het kompas aan een koord te dragen.

De grondplaat en richtingspijl

De grondplaat is transparant, zodat je de kaart eronder ziet. De lange rand werkt als liniaal; leg die van je standplaats naar je doel en de richtingspijl wijst automatisch de goede kant op. Veel kompassen hebben op de rand ook een schaalverdeling, zodat je afstanden op de kaart direct omrekent naar meters in het veld.

De kompasring en de naald

De ring draait stroef rond het kompashuis, dat met vloeistof is gevuld om de naald snel tot rust te brengen. De graadverdeling loopt van 0 tot 360, waarbij 0 noord is, 90 oost, 180 zuid en 270 west. Het rode uiteinde van de naald wijst altijd naar magnetisch noord. De naald draait vrij, dus houd het kompas waterpas: een scheefgehouden kompas kan blijven haken.

Oriëntatiepijl en oriëntatielijnen

Deze twee onderdelen zijn vast verbonden met de draaibare ring. De oriëntatielijnen leg je evenwijdig aan de noord-zuidlijnen van de kaart; de oriëntatiepijl wijst dan naar het noorden van de kaart. In het veld draai je jezelf zo dat de naald in de oriëntatiepijl ligt, en dan wijst de richtingspijl langs je koers.

Handige extra's

  • Declinatiecorrectie: sommige kompassen laten je de declinatie vooraf instellen, zodat je zelf niet hoeft op te tellen of af te trekken.
  • Klinometer: meet de helling van een terreinvlak, handig in bergachtig gebied.
  • Lichtgevende markeringen: maken aflezen in het donker mogelijk.
  • Spiegel (spiegelkompas): je kijkt over de rand en leest tegelijk de ring af, wat nauwkeurig peilen van een verafgelegen object makkelijker maakt.

Onderhoud en controle

  • Leg het kompas niet naast een telefoon, magneet of stalen voorwerp; dat kan de naald afbuigen of zelfs omkeren.
  • Controleer of er geen luchtbel van betekenis in het kompashuis zit en of de naald soepel draait.
  • Test het kompas af en toe op een plek zonder storing, bijvoorbeeld met een bekende richting op de kaart.

Zo gebruik je de onderdelen samen

Een koers afnemen is eigenlijk een korte volgorde: grondplaat langs je route, ring draaien tot de oriëntatielijnen kloppen, koers aflezen bij de indexstreep. Een koers volgen is het omgekeerde: ring op de koers laten staan, naald in de oriëntatiepijl leggen en de richtingspijl volgen. Oefen dit eerst op een bekend stuk terrein, zodat elk onderdeel vanzelf op zijn plek valt voordat je het echt nodig hebt.

In MilMap

MilMap toont je positie live op de kaart en geeft de magnetische declinatie voor je locatie, zodat je kaartkoersen kunt omrekenen naar kompaskoersen. De app vervangt je kompas niet, maar helpt je de onderdelen en je koers te begrijpen en de route offline te plannen.

Veelgestelde vragen

Welke kant van de kompasnaald is noord?

Bij de meeste kompassen wijst het rode uiteinde naar magnetisch noord. Controleer dat voor jouw model, want de kleur kan afwijken.

Waarvoor dient de indexstreep?

Dat is het streepje aan de rand van het kompashuis waar je de graden afleest van een ingestelde koers.

Wat is het verschil tussen een liniaalkompas en een spiegelkompas?

Een liniaalkompas is ideaal voor werken met een kaart. Een spiegelkompas heeft een klapspiegel waarmee je nauwkeuriger een verafgelegen punt kunt peilen.

Hoe controleer ik of mijn kompas nog goed werkt?

Houd het waterpas, ver van metaal en elektronica, en kijk of de naald soepel en snel naar een vaste richting draait. Vergelijk met een bekende richting.

Bronnen en disclaimer

  • Algemene kennis over het liniaalkompas, in eigen woorden. Benamingen kunnen per fabrikant licht verschillen.