Met kaart en kompas navigeer je in drie stappen: eerst de kaart oriënteren, dan de koers van A naar B afnemen en tot slot die koers in het veld volgen. Het werkt zonder stroom, zonder bereik en zonder gps, en daarom blijft het de basisvaardigheid van elke wandelaar, verkenner en navigator.
Wat je nodig hebt
- Een kaart met een raster of in elk geval een duidelijke noordrichting, bij voorkeur een topografische kaart.
- Een liniaalkompas (baseplate-kompas) met draaibare kompasring, richtingspijl en oriëntatielijnen.
- De schaal en de declinatie van het gebied. Die staan in de kaartrand.
Stap 1: de kaart oriënteren
Een georiënteerde kaart ligt in dezelfde richting als het terrein: wat op de kaart links ligt, ligt ook in het veld links. Leg het kompas plat op de kaart, met de lange rand langs een noord-zuidlijn van het raster en de richtingspijl naar boven. Draai nu kaart en kompas samen totdat het rode uiteinde van de naald in de oriëntatiepijl ligt. Houd rekening met de declinatie (zie hieronder). Je kaart ligt nu gelijk met de wereld en je kunt landmarks zoals een kerktoren, een dijk of een bosrand direct aanwijzen.
Stap 2: de koers van A naar B afnemen
- Leg de lange rand van het kompas op de kaart, van je standplaats A naar je doel B. De richtingspijl van het kompas wijst naar B.
- Draai de kompasring totdat de oriëntatielijnen in de ring parallel lopen aan de noord-zuidlijnen op de kaart, met de oriëntatiepijl naar het noorden van de kaart.
- Lees de koers af bij de indexstreep. Dat is je kaartkoers in graden, tussen 0 en 360.
- Corrigeer voor de declinatie om van kaartkoers naar magnetische koers te komen.
Stap 3: de koers volgen
Houd het kompas vlak en voor je, ver van metaal en elektronica. Draai je hele lichaam totdat het rode uiteinde van de naald precies in de oriëntatiepijl ligt (de bekende regel "rood in het schuurtje"). De richtingspijl wijst nu langs je koers. Kies in die lijn een duidelijk punt, zoals een boom of paal, loop ernaartoe en herhaal. Zo hoef je niet de hele tijd op het kompas te kijken en loop je recht, ook als het zicht slecht is.
- Houd de afstand bij met pasteller of tijd. Een veelgebruikte vuistregel is dat je ongeveer 4 tot 5 km per uur loopt op vlak terrein; dat wordt trager op zwaar terrein.
- Kies waar mogelijk een opvangpunt: een weg, beek of spoorlijn die dwars op je koers ligt, zodat je weet dat je er voorbij bent.
Declinatie in het kort
De kompasnaald wijst naar magnetisch noord, de kaart is op geografisch of rasternoord getekend. Het verschil heet magnetische declinatie. Ligt magnetisch noord oost van de kaartnoord, dan trek je de declinatie af als je een kaartkoers naar het veld brengt; ligt het west, dan tel je op. In Nederland ligt de waarde op dit moment op enkele graden oost en ze verandert langzaam. Controleer altijd de actuele waarde in de kaartrand of in een bron met recente gegevens.
Een rekenvoorbeeld (fictief)
Stel dat je kaartkoers 80 graden is en de declinatie 3 graden oost. Je magnetische koers is dan 80 - 3 = 77 graden. Zet 77 op de indexstreep en volg die in het veld. Over 2 km maakt een fout van 3 graden ongeveer 100 m verschil, dus de correctie telt echt mee.
In MilMap
MilMap toont je live positie op de kaart en berekent de magnetische declinatie voor je locatie. Plan een route met waypoints, bekijk afstand en hoogteprofiel en neem de kaart offline mee. Gebruik de app als aanvulling op een fysiek kompas, niet als enige bron: een batterij kan leeg raken, een kompas niet.