Een kaart oriënteren (richten) betekent dat je haar zo draait dat de noordkant van de kaart naar het werkelijke noorden wijst, waardoor alles op de kaart in dezelfde richting ligt als in het terrein. Met een kompas doe je dat in een minuut; zonder kompas lukt het met herkenningspunten, de zon, een analoog horloge of de sterren. Hieronder staan de stappen.
Stap 1: leg de kaart vlak en zoek het noorden op de kaart
Leg de kaart op een vlakke ondergrond, zoals een rugzak of een knie. Zoek de noordpijl in de rand. Op de meeste topografische kaarten is boven noord, en lopen de verticale rasterlijnen naar het rasternoorden. Zoek ook het declinatiediagram: dat vertelt hoe ver magnetisch noorden afwijkt van het kaartnoorden.
Stap 2: met een kompas
- Leg het kompas op de kaart, met een lange rand van de kompasplaat langs een verticale rasterlijn en de richtingspijl naar de bovenkant van de kaart.
- Draai de kaart met het kompas er stil op, tot de rode kant van de naald boven de noordmarkering in de huls ligt (de huls staat op 0° of N).
- De kaart ligt nu op magnetisch noorden gericht. Corrigeer voor de declinatie (zie stap 3).
Stap 3: corrigeer voor de declinatie
De naald wijst naar magnetisch noorden, de kaart is meestal gebaseerd op rasternoorden of ware noorden. Het verschil is de magnetische declinatie: in Nederland en België is dat een kleine hoek van enkele graden, elders kan het veel meer zijn. Zoek de actuele waarde op, want hij verandert langzaam.
- Oostelijke declinatie (magnetisch noorden ligt rechts van ware noorden): draai de kaart na stap 2 nog zoveel graden tegen de klok in.
- Westelijke declinatie: draai de kaart zoveel graden met de klok mee.
Bij een paar graden en een korte wandeling mag je de correctie vaak overslaan. Bij lange peilingen of een grote declinatie niet: 3° afwijking is op 1 km ongeveer 52 m naast je doel.
Stap 4: zonder kompas, met herkenningspunten
De eenvoudigste methode: draai de kaart tot lijnvormige objecten op de kaart evenwijdig lopen aan dezelfde objecten in het terrein. Denk aan een weg, een dijk, een spoorlijn, een rivier of een hoogspanningslijn. Controleer dat met een tweede herkenningspunt, zoals een kerktoren of een kruispunt: ligt dat aan de goede kant? Dan is de kaart gericht. Kijk er goed op dat je niet de verkeerde kant op oriënteert, bijvoorbeeld door een weg 180° gedraaid te leggen.
Stap 5: zonder kompas, met zon, horloge of sterren
- De zon. Op het noordelijk halfrond staat de zon rond zonnemiddag ongeveer in het zuiden, bij zonsopgang in het oosten en bij zonsondergang in het westen. Zonnemiddag valt meestal niet precies om 12.00 uur kloktijd.
- Analoog horloge (noordelijk halfrond). Leg het horloge plat en richt de uurwijzer op de zon. Het midden tussen de uurwijzer en de 12 wijst ruwweg naar het zuiden. Op zomertijd gebruik je de 1 in plaats van de 12. Dit is een grove schatting.
- Schaduwstok. Steek een stok rechtop in vlakke grond en markeer de top van de schaduw. Wacht ongeveer 15 minuten en markeer de nieuwe top. De lijn tussen beide punten loopt ongeveer west-oost, de eerste markering ligt in het westen.
- Poolster. Verleng de lijn door de twee voorste sterren van de Grote Beer ongeveer vijf keer hun onderlinge afstand: je komt bij de Poolster, die op het noordelijk halfrond bijna precies het ware noorden aanwijst.
Gebruik na zo'n methode het noorden om de kaart te draaien: leg de noordzijde van de kaart in die richting.
Controleer of de kaart echt klopt
Kijk om je heen en koppel minstens twee objecten aan de kaart: een herkenbare heuvel, een water, een gebouw. Liggen ze links en rechts zoals op de kaart? Zo niet, dan staat de kaart verkeerd om. Loop je met de kaart gericht, dan hoef je hem alleen te draaien als je van richting verandert.
In MilMap
Op de digitale kaart helpt het kompas om de kaart op je kijkrichting te laten meedraaien. De magnetische declinatie wordt getoond, en je live positie en MGRS-coördinaat staan op het scherm, ook offline met een gedownloade kaartregio. Gebruik dat als controle, niet als vervanging van de papieren vaardigheid.
Veelgemaakte fouten
- De declinatie vergeten of de verkeerde kant op toepassen.
- Het kompas gebruiken vlak bij staal, auto's, hoogspanningslijnen of elektronica; die verstoren de naald.
- De kaart richten op één lijn zonder tweede controle.